Aksiyonu bol, temposu yüksek kısa zamanda büyük vurgun hikayelerini takip ederken bazen kendimizi tutamayıp “yok artık!” diyoruz. Senaristlerin abarttığını düşündüğümüz durumların yanında bazen gerçek hayatta öyle olaylar gelişiyor ki kurgu yanında hafifletilmiş kalıyor. İşte size yakın tarihte yaşanmış, inanması güç bir dolandırıcılık hikayesi! Bu sefer başrolde altın arayan bir madencilik şirketi Bre-X var…

Bre-X Minerals, 1989’da David Walsh tarafından kurulan ve başlangıçta Alberta Menkul Kıymetler Borsası’nda (daha sonra Toronto Menkul Kıymetler Borsası’na taşınan) listelenen bir madencilik firmasıdır. Birkaç başarısız sefer sonrasında, Walsh 1991 yılında kişisel iflas başvurusunda bulunur ve “Bre-X’e biraz romantizm katmak” için şirketinin odağını yabancı altın seferlerine kaydırır. Papua Yeni Gine’deki en büyük altın madenini keşfetmesiyle ünlü bir jeolog olan John Felderhof’a ulaşır ve birlikte Endonezya ormanlarını hedef alırlar. 1993 yılında Walsh Asya’nın en büyük 3. adası olan Borneo’da John Felderhof’un tavsiyesi üzerine toprak satın alır. Daha sonra maden arama çalışmalarını yürütmek üzere Felderhof’un yakın arkadaşı olan jeolog Michael de Guzman’ı işe alır.

FPBre
Bre-X Skandalı Ekibi: solda Felderhof ve Guzman Borneo’da, sağda Walsh ve Felderhof

Şirket, 1995 yılında dünyada o güne kadar keşfedilen en büyük (yaklaşık 200 milyon ons) altın yatağını bulduklarını açıklar. Bu, şirketin hisselerinin 1996 yazına kadar orijinal flotasyon seviyelerinden (hisse senetleri için ayarlanmış) yaklaşık 1000 katına çıkmasına neden olur ve başlangıçta 30 sent olan şirket hissesi 6 milyar dolarlık bir piyasa değerine kavuşur.
Devasa keşif sektördeki büyük maden şirketleri ve Endonezya hükümetinin de dikkatleri Bre-X’in üzerine çeker. 1997 yılında başbakan Suharto ve ailesinin uğraşlarıyla Amerikalı maden şirketi Freeport ile oldukça karlı bir ortaklık anlaşması imzalanır.

Bre-X Skandalı
Bre-X Skandalı

Bu anlaşmadan yalnızca 4 hafta sonra ise jeolog Guzman helikopterinden kendini atar! Buna sebep olan olaylar ise Freeport’un rezerv kontrolü çalışmaları yapmak için Borneo’da gerçekleştirdiği sondaj çalışmalarıyla başlar. Freeport yaptığı çalışmalardan aldığı örnekleri yüksek güvenlikli korumalarla taşıyarak Amerika’da test eder ve hiç altın izine rastlamadığını açıklar.

Her şey bu kadar güzel başlamışken altın nereye gitti?

Madencilik endüstrisinde standart olarak, Bre-X’in “keşfi” hakkındaki iddiaları, sondaj çalışmalarıyla yerkabuğundan alınan kaya örneklerinin bağımsız laboratuvar testlerinde elde edilen altın değerlerine dayanır. Gelin görün ki, Freeport’un bulamadığı altın aslında bu örneklerde hiç yer almamıştır! Analiz edilen örneklerden gelen yüksek altın değerlerinin kaynağı ise, Michael de Guzman tarafından evlilik alyansının ince ince törpülenmesiyle dikkat çekmeyecek oranlarda bu örneklere karıştırılmasıdır… Dolayısıyla var olmayan altın değerleriyle yapılan rezerv hesaplarının saygın bir Kanadalı mühendislik firması tarafından doğrulandığı ima edilmesine rağmen, ortada ne altın ne de kaynağı vardır. Bu durumun farkında olan Bre-X bütün testleri şirket içinde tutup örnekleri de yok etmiştir.

the bre x debacle 01

Hazin son…

Bre-X çevresinde, bunun sadece talihsiz bir yanlış anlama dizisi olduğunu şiddetle iddia etse de her şey için çok geç olduğundan şirket çok hızlı çöker. Ardında pek çok soru işareti bırakan olayda Guzman’ın ölümü bile dolandırdığı, helikopterinden aşağıda daha önceden ayarlamış olduğu bir ceseti fırlattığı ortaya atılan iddialar arasındadır.

Madencilik sektörüne etkileri

Bu büyük skandal ve başka olayların ardından yaşanan büyük kayıplar neticesinde maden arama çalışmalarının daha güvenli yürütülmesi için önlemler alınmaya başlar. Yetkinliği ve bağımsızlığı temin edilmiş uluslararası otoriteler tarafından belirlenen kurallar yayınlanır. Avusturalya’nın JORC, Kanada’nın NI43-101 gibi kodlarla birlikte güvenilir maden arama çalışmalarının standartlaştırılmasını sağlanmaya çalışılmıştır. Ülkemizde ise son bir kaç yıldır atılan adımlarla birlikte 2016 yılında UMREK (uluslararası maden kaynak ve rezervi raporlama komisyonu) kurulmuştur. Bu komisyonun amacı maden yataklarının açık, şeffaf ve güvenilir olarak ortaya konmasını sağlamaktır.

Not: Eğer Bre-X Skandalı hikayesi ilginizi çektiyse Oscar ödüllü Matthew McConaughey’in başrolünde oynadığı 2016 yılı yapımı Gold filmini mutlaka izleyin.