Taşınması ve oynanması kolay olan Gölge Oyunu, savaşlar, ticaret gibi çeşitli yollarla Çin sınırlarını aşıp dünyaya yayılmıştır. Bu sanat Çin haricinde ilk olarak acem diyarında görülmüştür diyebiliriz. Müslümanlar ile Çinliler’in yaptığı Talas Savaşı’ndan sonra birçok gölge oyunu sanatçısı İran’a yerleşmiş, ayrıca bu savaştan sonra Müslümanlar kâğıt yapımını öğrenmiş ve İran topraklarında kâğıt imalathaneleri kurulmuştur.

İran’ın eski ünlü bilginlerinden Reşideddin, “Cengiz Han’ın oğlu tahta geçtikten sonra Çin’den gelen tiyatro oyuncuları İran’a gidip, perdenin arkasında hikâye anlatma şeklinde bir tür gösteri yaptı” diye yazmıştı.

M.S. 13. yüzyılda gölge oyunu önce güney Asya’ya girdi; Hindistan, Tayland ve Java’da hemen yayıldı. 15. yüzyılda Mısır’a girdi. 17. yüzyılda Türkiye’ye, 18. yüzyılın ortalarında ise Avrupa ülkelerine ulaştı. Ünlü gezgin İbni Batuta’nın yazılarında 1345 yılında Java’da (Endonezya) oynanan gölge oyunlarından bahsetmiştir, bu oyunlarda ışık kaynağı olarak yağ kandilleri kullanılmıştır.

Gölge oyununun Avrupa’da yayılması da hızlı olmuştur. Çeşitli kaynaklarda ünlü masalcı Andersen’in gölge oyununa karşı ilgisi bilinmektedir. Bu sebeple de Andersen masallarının çıkış kaynağı olarak gölge oyunu gösterilmektedir. Andersen, masallarındaki karakterlerin kâğıttan resimlerini çizer bunları oynatırken çevresinde toplanan çocuklara da masallar anlatırmış. 1767 yılında Çin’de misyonerlik faaliyetleri için bulunan De Holde gölge oyununu çok sevmiş ve ülkesine giderken de yanında gölge oyunu malzemelerini götürmüştür. Getirdiği malzemeler ile Fransa’nın çeşitli kentlerinde gölge oyununu Fransızca sergilemiştir.

Fransızlar bu oyunu çok sevmiş ve bu oyuna yerel, kültürel özelliklerini, folklorunu, şarkılarını katmışlardır. Bu şekilde Fransız gölge oyununun temeli oluşturulmuştur. Çok kısa bir sürenin ardından 1776 yılında gölge oyunu İngiltere’de görülmeye başlanmıştır. Londra’da çeşitli gölge oyunu sanatçıları gösterilerini sunmaya başlamıştır. Yine aynı yıllarda 1774’te gölge oyunu, Almanya’da ünlü edebiyatçı Johann Wolfgang Von Goethe tarafından bir fuarda halka tanıtıldı.

Çin’den Avrupa’ya

Çin’den çıkan bu sanat Avrupa’da hızla yayılmış büyük bir ilgi görmüştür. Avrupa’daki teknolojik gelişmeler gölge oyununu zenginleştirmiştir. Fotoğraf ve video teknolojisi ile birlikte gölge oyunu modernleşmiş ve yerini sinemaya bırakmıştır. Bu vesile ile sinemanın kökeni gölge oyunudur diyebiliriz.

golge oyunları
Çin’de gölge oyunu

Japonya’da gölge oyunu

Japonya’da bu sanatı icra eden çokça topluluk vardır. Bu topluluklar Japonya’daki okulların çoğunda gösteriler yaparak yeni neslinde bu sanatı öğrenmelerine vesile olmuşlardır. Başkent Toyko’daki bir gölge oyunu topluluğu Çin’in başkenti Beijing ve diğer kentlerdeki topluluklarla işbirliği yapıp, dört klasik romandan biri olan Batıya Seyahat’i perdeye taşıdı. Son yıllarda birçok ülkede gölge oyunu toplulukları kurulmuş, gölge oyununa olan ilgi giderek artmıştır. Özellikle Almanlar gölge oyununda oynanan figürlerin koleksiyonunu yapmaktadırlar. Almanya’da çeşitli müzelerde gölge oyunu koleksiyonları sergilenmektedir. Birçok Çinli gölge oyunu sanatçısının Almanya’da yaptığı gösteriler büyük bir ilgi ile izlenmektedir.

japanase
Japonyada Gölge Oyunları

Görüldüğü üzere Çin’de 2000 yıl önce ilk kez oynanmaya başlanan bu sanat, günümüzde dünyanın tüm ülkelerinde bilinmektedir. Her ülke kendi folklorunu bu sanata katarak gölge oyununa katkı sağlamışlardır.

Yazar: Erkam Avcı