Günlük yaşantımızda zaman zaman kullandığımız ilaçların istenmeyen etkiler gösterebildiğine şahit olmuşuzdur. Kimi zaman bu etkiler uyku hali gibi görece basit şekillerde ortaya çıkarken kimi zamansa kalp krizi riskini arttırmak, gebelikte düşüğe sebep olmak gibi hayati önem arz edebilir. Bu yazımızda ilaçların neden yan etkileri olduğundan bahsedeceğiz. (Bir önceki yazımızda ilaçların nasıl çalıştığından bahsetmiştik.)

Yan etki, NCI (National Cancer Institute) tarafından “İlaç veya bir başka yöntem ile tedavi sırasında ortaya çıkan beklenmedik tıbbi sorun” olarak tanımlanıyor. Herhangi bir tedavi yöntemi uygulanırken; ki bu yöntem ilaç, bitkisel çözümler ya da vitamin gibi ek takviyeler olabilir; yan etki gözlenebiliyor.

assorted-color pills

Yan etkilerin farklı sebepleri vardır. Bunlardan en yaygın görülenleri dozajın kişiye göre ayarlanamadığı durumlar, hastanın ilaç içeriğindeki maddelerden birine veya birkaçına alerjik tepki göstermesi, ilacın istenmeyen hücreleri öldürürken sağlıklı hücrelere de zarar vermesi ve son olarak da ilaçların birbirleri ile etkileşimleridir.


Kişiye özel reçete

İlaçların, her ne kadar uzun testler ve klinik deneyler sonucu dozajları semptom veya hastalık etkenleri için belirlenmiş ve rapor edilmiş olsa da son zamanlardaki çalışmalar ilaç emilimi ve etkisi konusunda bünyeden bünyeye ciddi farklılıklar olabileceğini gösterdi. Bu nedenle, kanser ilaçları gibi, ciddi yan etkileri olan ilaçların dozajları kararlaştırılırken yaş, cinsiyet, kilo, boy gibi etmenlerin yani sıra kan değerleri ve genetik profil gibi daha detaylı veriler de kullanılıyor (1).

“Etken Olmayan” Maddelerin Etkisi

Beklenmedik bir durum da hastanın ilacın içerdiği maddelerden birine karşı intolerans veya alerjik tepki göstermesi olabilir. İlaçların yapılarında etken ve etken olmayan maddeler birlikte bulunuyor. Genellikle, etken maddeler ilacın hedeflendiği şekilde çalışmasını sağlarken, etken olmayan maddeler ilacın kapsülü gibi yapısal formuna etki ediyor.

Doktorlar veya eczacılar ilaç önerirken etken maddeleri dikkate alır; ilacı kullanacak olan kişinin alerjisi veya intolerans olup olmadığı da bu etken maddeler için kontrol edilir. Fakat etken olmayan maddelerin de yan etkilere sebep olabileceği yeni gündeme gelmekte. 2019 yılında Giovanni Treverso ve arkadaşları tarafından yapılan bir çalışmada bu probleme değinilmiş ve birçok ilacın etken olmayan maddeleri arasında, laktoz ve gluten gibi görece yaygın alerjen maddeler olduğu raporlanmış. Özellikle günde çok sayıda ağızdan alınan ilaç kullanan bireylerde bu yan etkilerin görülme ihtimalinin daha yüksek olduğu da biliniyor. Kısacası, ilaç içeriğindeki etken olmayan, dolayısı ile gözden kaçabilen maddeler de karşılaştığımız yan etkilerin sebebi olabiliyor (2).

ilaçların yan etkileri

İlaçların “hedeflenmeyen” Etkileri

Sıklıkla karşılaşılan bir yan etki de ilacın hedefine saldırırken aynı zamanda hedefi olmayan hücrelerle de etkileşime girmesi. Örneğin, antibiyotik kullanarak bizi enfekte eden bakterilerin çoğalmasını engellemeyi veya onları öldürmeyi hedefliyoruz. Fakat antibiyotikler aynı zamanda, vücudumuza faydalı olan bakterilerde de benzer etkiyi gösteriyor. Özellikle çok fazla antibiyotik tüketimi, bağırsak floramız başta olmak üzere faydalı bakterilerin doğal ve sağlıklı popülasyonunu bozarak bizi başka hastalıklara daha dirençsiz hale getirebiliyor.

İlaç-Madde Etkileşimleri

Değinmek istediğim son konu da ilaçların diğer maddeler ile etkileşimleri. Bu “diğer maddeler” kullanılan farklı ilaçlar, tüketilen besinler, takviyeler, alkol veya bitkisel terapiler olabilir. İlaçların prospektüslerinde ilacın hangi maddeler ile kullanılırken dikkatli olunması gerektiği yazıyor elbette. Fakat bazen gözden kaçabiliyor veya kimyasal ismi yazan maddenin içtiğimiz bitki çayında bulunacağını düşünemeyebiliyoruz. Mesela sarı kantaron, antidepresanlar gibi bazı ilaçların vücuttan atılması konusunda istenmeyen etkilere sebep olabiliyor (3).

Bu yan etkiler ilacı her kullanan kişide veya aynı oranda görülmüyor. Kimi hasta hiçbir yan etki göstermeksizin tedavisini tamamlarken; “yaygın” yan etkiler ilacı kullanan kişilerin %10’u ile %1’i arasında, “yaygın olmayan” yan etkiler hastaların %1’i ile %0,1’i arasında görülür. Görülen yan etkilerin %80’i ise doz ayarlamasına bağlı ve önceden tahmin edilebilir olarak raporlanmıştır (4). Doktorumuz veya eczacımız bize ilaç önerirken kâr zarar oranını dikkate alarak öneride bulunur. Dolayısı ile ilaç kullanırken her zaman doktorumuza veya eczacımıza danışmamızda, ilaçları önerilen sürece ve önerilen dozda kullanmaya özen göstermekte ve her kişi için uygun tedavi farklı olabileceğinden tedavimizi paylaşmamamızda fayda var.

1. https://www.nature.com/articles/s41397-019-0135-8
2. https://www.futuremedicine.com/doi/full/10.2217/fon.15.198
3. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2014604/
4. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2485237/

Bilim Kategorisinde yer alan diğer yazılarımıza buradan ulaşabilirsiniz.