İstanbul’un tarihi şehir merkezinin ortasında, çevresinde  bostanları ve bahçeleri ile yeşiller içinde uzanan bir dere hayal edebiliyor musunuz?  Bugün araçların geçtiği trafiğin, gürültünün eksik olmadığı yolların geçmişte hangi hayatlara ev sahipliği yapmış olabileceği düşündüğümüzden çok daha farklı olabiliyor. Nitekim İstanbul’un tarihteki Lykos deresi güncel adıyla Bayrampaşa deresinin günümüzdeki Vatan caddesi olmasıyla tanıklık ettiği tarih oldukça dikkat çekici.

Lykos deresi
Lykos Deresi

İstanbul’un Suriçi’nde akan tek su kaynağı olan Lykos deresi, Yenikapı taraflarındaki Theodosius limanından denize dökülüyordu. İstanbul’un 7 tepesi arasından süzülen bu dere etrafında yer alan sarnıçlar, çeşmeler, su kemerleriyle birlikte buradaki yaşamın da kaynağıydı. Çevresindeki tarım alanları Suriçi’ndeki toplumsal hafızanın temelini oluşturuyordu.

Edirnekapı ve Topkapı arasında yer alan bugünkü Sulukule semtinden su, şehre giriş yapmaktaydı. Hatta, Sulukule semti adını limanı gözetlemek ve suyun güvenli girişini sağlamak amacıyla burada kurulmuş olan gözcü kulesinden almaktadır.

Derenin denize döküldüğü Theodosius limanı ise Bizans döneminin önemli ticaret limanlarından biriydi. Kentin ihtiyaçlarını karşılamak adına 7. yüzyıla kadar etkin olarak kullanıldı. Zaman içerisinde Lykos deresinin taşıdığı malzemeler ve molozlar ile dolan liman önemini yitirmeye başlamıştır. 11. yüzyıla kadar bazı balıkçı tekneleri, ticari gemiler tarafından kullanılsa da 13. yüzyılda üstü tamamen kapanmıştır. Bu limana dair önemli ipuçlarını yakın geçmişte yapılan arkeolojik kazılarda bulunan batık gemiler ile yakalamak mümkün olmuştur. Bunlardan biri gerçek uzunluğu 10-12 metre arasında olan, güvertesiz tek direkli bir teknedir. Bu tekne ortaçağ gemilerinin yapım teknikleriyle ilgili de önemli bir örnek olmuştur. Bunun gibi 33 adet farklı büyüklükte gemi ve teknelere de rastlanılmıştır. İstanbul’un belki de en eski su havzasında karşımıza çıkabilecek tarihi kalıntılar bunlarla da sınırlı değildir elbette.

Hadi ipucu sorusu: Yenikapı'daki kazılarda bulunan limanın adı ...

İstanbul’un tarihi şehir merkezi tarımın da merkezi gibiydi. Dere boyunca yer alan bahçe ve bostanlarda pek çok ürün yetişmekteydi. Bunlardan en bilineni günümüzde hala tezgahtaki yerini koruyan Bayrampaşa enginarıdır. Ancak buradaki bostanlar yerini 1950’li yıllara kadar koruyabilmiştir.

Molla Fenari İsa Camii | Eski İstanbul Fotoğrafları Arşivi
Molla Fenari İsa Cami
http://www.eskiistanbul.net/resimler/yavuz-sultan-selim-medresesi-halicilar-4962.jpg
Yavuz Sultan Selim medresesi

1956-57 yıllarında İstanbul’un Lykos deresinin üzeri dolduruldu ve bugünkü Vatan caddesi oldu. Etrafında bulunan bahçeler, bostanlar, üzerine kurulu derme çatma tahta köprüler bugüne sadece sokaklara isimlerini vererek ulaşabildiler.

Yazar: Berna YAYLALI